जब बुबाको शव उठाइयो, विवेकका आँखा रसाएर आए। उसलाई अझै पनि आफ्नो बुबा अब जीवित नरहेको भन्ने कुरामा विश्वास लागिरहेको थिएन। तीन-चार दिन अगाडि जब बुबा अचानक ढलेका थिए, डाक्टरले उसलाई रुघा लागेको बताएका थिए। बुबा सधैँ जस्तै बिहानै खेतको कुलोमा हिँडिरहनु भएको थियो। त्यो दिन उहाँलाई अलि अस्वस्थ महसुस भइरहेको थियो। यो ८५ औँ वर्षको उनको शरीरले गर्मी र चिसो सहन सकेन। उहाँ अचानक ढल्नु भयो। गाउँलेहरूले उहाँलाई उठाएर घर ल्याए। त्यस बेलादेखि नै उहाँको अवस्था झनै बिग्रँदै गएको थियो।
बुवाको सम्झना एक अत्यन्त भावनात्मक अनुभूति हुँदो रहेछ जसले उहाँको वात्सल्य, अथक मेहनत र मार्गदर्शनलाई स्मरण गराउँछ। उहाँको उपस्थितिको कमी धेरै महसुस हुन्छ र उहाँको आशीर्वाद, सपना तथा स्नेहको स्मृतिको रूपमा सधैँ ताजा रहँदो रहेछ।
‘बुबा’ शब्द मायाको पर्यायवाची हुँदो रहेछ। किनकि जब यो शब्द बोक्ने व्यक्तिले घर छोड्छ, तब यस्तो महसुस हुन्छ कि कुनै समय घाम र वर्षाको आश्रय र आश्रयको रूपमा रहेको एउटा पुरानो रूख ओइलाएको जस्तो लाग्छ। जीवित होस् वा मृत, जबसम्म शरीर घर नजिकै रहन्छ, आशा, सहारा हुन्छ। तर जब शव उठाइन्छ, तिनीहरूको नजिकका मानिसहरूको शरीरमा अचानक डर फैलिन्छ। एक थरथर काँप्ने अनुभूति हुन्छ, हातहरू काँप्न थाल्छन्। भीडले मृतकलाई एक्लै ठान्दछ, जबकि जीवित व्यक्तिले आफूलाई त्यो भीडमा एक्लो पाउँछ। विवेक सानो बच्चा जस्तै कराउँछ, आशा गर्दै कि सायद उसको पुकारले बुबालाई फिर्ता ल्याउनेछ तर दाहसंस्कारबाट एक व्यक्ति पनि फर्कँदैनन्।
वास्तवमा वर्तमानमा उत्पन्न भएको यो डर विगतका ती सबै सुन्दर सम्झनाहरूको परिणाम हो, जसमा मृतक व्यक्ति हामीसँग थियो तर अब भविष्यमा अभाव महसुस हुनेछ। यो डर सुख र दुःख, आशक्ति र भ्रमको सीमामा बाँधिएको हरेक व्यक्तिसँग हुन्छ। विवेक पनि ती मध्ये एक थियो।
विवेकले बुबाको ढाकिएको अनुहार तिर हेर्यो। बुबा सुत्दा जहिले पनि अनुहार नढाकी सुतेका हुन्थे। टाउको छोपेर सुत्ने बानी थिएन। तर आज उनी कसरी यति शान्तपूर्वक सुत्न सकिरहेका छन्? विवेकले त्यहाँ कुनै हलचल देखेन। मृत्युशय्यामा सुतिरहेको व्यक्ति यति असहाय देखिँदो रहेछ कि ऊ शत्रु नै भए पनि उसप्रति दया लाग्दो रहेछ। उनी त झन् आफ्नै बुबा। हुन त यस अनन्त ब्रह्माण्डको अगाडि जीवित प्राणीहरू नगण्य भए पनि, यदि हामीले प्रत्येक प्राणीको जीवनका अनुभवहरू हेर्यौँ भने हामीले उनीहरू भित्र असीमित अनुभवहरू देख्नेछौँ। यी अनुभवहरू जब एकसाथ हुन्छन्, ब्रह्माण्डभरि प्रतिध्वनि हुन्छन्। अर्थात्, कुनै नगण्य प्राणीको कुनै पनि कार्यले ब्रह्माण्डको भविष्यलाई प्रभाव पार्दछ।
शवको जीवन घरदेखि घाटसम्मको यात्रामा सीमित हुँदो रहेछ। श्मशान घाट एउटा यस्तो गन्तव्य हो जहाँ हामीले नचाहेर पनि जानै पर्दछ। श्मशान घाट एउटा यस्तो प्रवेशद्वार पनि हो जहाँ शरीर पञ्च तत्त्वहरूमा विलय भएर आत्मालाई स्वतन्त्र रूपमा घुम्न छोड्छ।
विवेकले चिताको परिक्रमा गर्यो, बुबाको मुखमा तिल राख्यो। चिताको परिक्रमा गरेर, चितामा आगो लगाइदिएर अनुष्ठान समाप्त गर्यो। त्यसो गर्दा उनका हात काँपिरहेका थिए। अरूको लागि यो केवल लास हुन सक्थ्यो, तर विवेकको लागि अझै पनि उनको बुबा हुन। ऊ काँपिरहेका थियो, कसरी उसले अनुष्ठान गर्यो।
जब मान्छे साथमा हुँदैन, उसैलाई बढी सम्झन्छ मनले। घर आयो, बुवाको बेड खाली थियो। पहिले, बुवा बेहोस हालतमा हुनु हुन्थ्यो। श्वास फेर्न गाह्रो भए जस्तो। आज त्यो सुन्न पाए पनि हुने थियो भनेर उसको मनले भनिरह्यो। लाग्यो, बुबा बिनाको घर पनि रित्तो भयो र मन पनि रित्तो भयो।
रात परिसकेको थियो। आज घर अलि शान्त महसुस भइरहेको थियो। लालटिनको सट्टा एउटा बत्ती बलिरहेको छ। भ्यागुताहरू कराउँदै छ सायद पानी पर्छ जस्तो छ। ‘बुबा, भोलि धानमा पानी लगाउनु पर्छ’ यस्तो भन्दै विवेकले अचानक उठेर आफ्नो छेउको खाटतिर हेर्यो। तर बुबा त्यहाँ थिएनन्। अब उसले साँच्चै महसुस गर्यो कि बुबा जानु भएछ। मानिसहरूको भीडमा सत्य चिन्न सकिँदो रहेनछ तर जब मानिस एक्लै हुन्छ, आफ्नै प्रश्नहरूले यसको जवाफ दिन्छ।
आज उसले पहिलो पटक कसैको दाहसंस्कार गरेको थियो। घाटमा, उसले सबै संस्कारहरू छिटो छिटो पूरा गरेको थियो। अब उसले सबै अनुष्ठानहरूको बारेमा सोचिरहेको छ। मानौँ ती संस्कारहरू उनको अगाडि पुनः दोहोरिएका छन्।
विवेकलाई याद छ कि ऊ सानो छँदा धेरै बिरामी हुँदा बुबाले आफ्नै हातले मुखमा औषधि राखिदिनु भएको थियो। आज उसले बुबाको मुखमा तिल राखेर त्यो ऋण चुक्ता गरेको थियो। उसले कसरी बिर्सन सक्छ कि ऊ सानो छँदा बुबाको वरिपरि घुम्थ्यो। आज बुबालाई अन्तिम पटक परिक्रमा गरेर उसले त्यो क्रम पनि समाप्त गर्यो। यो सोच्दै, विवेकको आँखामा आँसु आयो। उसले कोल्टे फेर्यो र आँसुलाई भुइँमा खस्न दियो। यी आँसुहरू शान्त थिए, तर उत्तिकै तातो पनि थिए। सायद ती सबै उनको मनमा भएका उथलपुथल, आशक्ति, स्नेह, प्रेम, सन्तानोत्कटता, जिम्मेवारी, आशीर्वाद, घाम र छाया जस्ता अदृश्य भावनाहरूको संश्लेषण थिए।
माटोमा सबै कुरा विलीन हुँदो रहेछ, एउटा सिंगो व्यक्ति पनि, यी आँसुहरू के हुन् र? व्यक्तिको जीवनमा रात वा अँध्यारो हुनु आवश्यक छ। यो यस्तो अवस्था हो जब एउटा व्यक्तिले आफ्नो आत्मासँग आफूलाई एक्लो पाउँछ। यो अँध्यारोले व्यक्तिलाई कति सक्षम छ भनेर निर्धारण गर्दछ। यसले व्यक्तिको जिम्मेवारी, क्षमता र समाजको सामाजिकताको बारेमा सचेत गराउँछ। त्यसपछि उदाउँदो सूर्य वा प्रकाशले व्यक्तिलाई ती गुणहरू आफ्नो जीवनमा लागू गर्ने अवसर दिन्छ। विवेक निदाउन सकेन, ऊ रातभरि कोल्टे फेर्दै रह्यो र माटोले उसको आँसु सोस्दै रह्यो...। मानिसले रोएर चाहेको पुग्ने भए संसार पहिल्यै आँसुमा डुबिसक्थ्यो होला। मृत्युले एक थोक लिएर आएको थियो तर सबै थोक लिएर गयो जस्तो लाग्छ। बुबाको स्मृतिका एकाध पलहरू मस्तिष्कमा घुमिरहन्छन् र नसा–नसामा भित्रदेखि चिथोर्न थाल्दो रहेछ।
बुवासँगका यादगार क्षणले झनै मन भक्कानिएर आयो र साथी आँसुलाई बनायो। दुवै आँखाका आँसु साथी भए। सम्झिरह्यो पुराना अतीत। सम्झ्यो बुवासँग एक यात्राको समय। सानो छँदा पहाडबाट बसाई सरेर मधेस नवलपरासीको बडेरा भन्ने ठाउँमा आएका थिए। त्यो नयाँ ठाउँमा विवेकलाई स्कुल जान साह्रै गाह्रो लाग्दथ्यो। ऊ स्कुल जान मान्दैनथ्यो। बुबाले लखेट्दै स्कुल पुर्याउन जानु हुन्थ्यो। बिच बाटो बाट बुबा फर्के विवेक पनि पछि पछि फर्कन्थ्यो। त्यसैले बुबा स्कुलसम्म नै पुर्याउन पुग्नुहुन्थ्यो।
बुबाले भन्नु हुन्थ्यो, ‘बाबु ठुलो मान्छे बन्नू।’ के गर्दा ठुलो मान्छे हुन्छ र कस्तोलाई ठुलो मान्छे भन्ने उहाँलाई अत्तोपत्तो थिएन, उहाँले ठुलो बन्नुपर्छ मात्र भन्नु हुन्थ्यो। बुवाले सपना त दिनुभयो, त्यसको जाने बाटो दिनुभएन। एक बाबु हुनुको नाताले सन्तान प्रतिको पवित्र अन्तरहृदयको आवाज थियो त्यो। अक्सर सबै बुवाहरू छोराछोरीलाई ठुलो भएको देख्न चाहन्छन्।
बुवासँग बिछोडको त्यो दिन बुवा चिर निद्रामा सुतिरहेको झैँ लाग्यो। बुवाको वरिपरि मान्छेहरू आउँदा पनि बुवा ब्युँझनुभएन। हेरिरहनुभएको छ जस्तै, मस्त सुतिरहनुभएको छ जस्तै। हामी पनि त हरेक दिन यसरी नै सुतेर बिहान उठ्छौ र कुनै दिन उठ्दैनौँ। बुवा शान्त सुत्नुभयो। तर हामी भने अशान्त भइरह्यौँ। मृत्युपछि त शोक र सम्झना मात्रै रहन्छ। ट्राफिक लाइटमा एकातिरबाट जाने र अर्कातिर रोकिने जस्तै हाम्रो जीवन पनि उसै गरी चलिरहेको हुन्छ। जब जीवनले रातो बत्ती देखाउँछ। मृत्यु हरियो बत्ती बाल्दै बेपत्ता बत्तिन्छ, कहिल्यै नभेटिने गरी।
यो नयाँ दिन, नयाँ बिहानी केवल बुबा साथमा छैनन् तर उनका सम्झनाहरू अझै बाँकी छन्। केवल उनको याद मात्र बाँकी रहनेछ। भोलिपल्ट बिहान, सबै कुरा पहिले जस्तै देखिन्थ्यो। मानिसहरू कोदालो र लट्ठी लिएर आफ्नो खेततिर लागिरहेका थिए। कहिलेकाहीँ तिनीहरू विवेक वा उनको घरतिर हेर्थे।
-1746009348.jpg)
